👨‍🏫📚👨‍🎓

یکی از مسائل مهم و مورد توجه در امر تدریس، مسئله مهارتهای تدریس و کلاسداری است که توجه به آن برای هر کسی که بخواهد هر نوع تدریسی داشته باشد ضروری است.

عامل مهارتهای تدریس و کلاسداری نیز از تعدادی عامل فرعی (شاخص) تشکیل شده است که در این مختصر سعی شده ضمن بر شمردن مهم ترین آنها، توضیح مختصری پیرامون هر یک نیز ارائه گردد.

به طور کلّی استاد باید برای ارائه بهتر درس خود از یک سری مهارتها علاوه بر توانایی های علمی و رفتاری، نیز بهره گیرد تا فعالیت او از بازدهی بالاتری برخوردار شود.

 

 

 

 

۱)استفاده بهینه از وقت کلاس

یکی از اموری که لازم است در فرایند تدریس مورد عنایت قرار گیرد، توجه به این نکته است که می بایست تمامی آنچه که در زمینه محتوا لازم است در کلاس به فراگیر عرضه شود، ارائه گردد. البته تحقق این امر، مستلزم استفاده بهینه و مطلوب از وقت کلاس است. چه بسا ممکن است استاد در تمام جلسات آموزشی در طول ترم بدون غیبت ـ و حتی تأخیر ـ در کلاس حضور یافته و وقت کامل کلاس را رعایت نموده باشد، ولی در عین حال در تحقق اهداف آموزشی مربوط به آن واحد درسی ناکام مانده و پیشرفت درسی مطلوبی نداشته باشد که یکی از علل این امر را می توان عدم استفاده بهینه از وقت کلاس و پرداختن به مطالب زاید و غیرضروری برشمرد.

از همین جاست که ضرورت داشتن طرح درس مناسب و منسجم آشکار می گردد؛ چرا که چنین طرح درسی موجب می شود تا استاد فعالیتهای ضروری آموزشی را به ترتیب و یکی پس از دیگری در مراحل و زمانهای مشخص و به شیوه ای منطقی پیش بینی کرده و در کلاس به اجرای آنها همّت بگمارد. از این رو، زمان گیری آگاهانه در فعّالیتهای تدریس که جزء طرح درس است از عوامل مهم کمک به ارائه یک تدریس درست است و عقب ماندن استاد از زمان در نظر گرفته شده برای یک درس و عدم استفاده بهینه از وقت با پرداختن به امور حاشیه ای، به معنای پایان غیر مؤثّر آن درس است. بنابراین در صورتی که استاد از قبل برای فعّالیتهای مختلف در کلاس، زمان مشخصی را تعیین و نوع فعّالیتهای کلاسی و زمان اجرای هر فعّالیتی را نیز معین کرده باشد و مطابق برنامه عمل نماید و از پرداختن به امور حاشیه ای و غیر ضروری اجتناب کند از وقت به شکلی بهینه استفاده کرده است.

۲)انسجام و نظم منطقی مطالب ارائه شده

برای اینکه فراگیران بتوانند با شیوه ای صحیح و اصولی درس را دنبال کرده و آن را به خاطر بسپارند، لازم است که مطالب درس به نحوی منطقی دسته بندی شده و توالی وترتّب صحیحی داشته باشند؛ زیرا اصولاً سازماندهی دقیق مطالب آموزشی، توانایی یادگیری فراگیران را بالا برده و به آنها کمک خواهد کرد تا زودتر و بهتر بتوانند کلّ مطالب آموزشی را فراگیرند. از این رو بهتر است استاد در ابتدای درس، موضوع درس را دقیقاً مشخص کند و سپس محتوای درس را به شکل منظم، دسته بندی شده و منسجم بیان نماید. البته لازمه انجام چنین کاری در کلاس این است که طرح درس روزانه، از قبل تهیه شده باشد.

مسئله تهیه طرح درس روزانه و طرح درس طول ترم (نیمساله) از مسائل مهم تدریس است که اهمیت آن بر اهل نظر پوشیده نیست ـ چنانکه در مباحث گذشته به بعضی از فواید آن اشاره شد ـ زیرا تدریس بر اساس چنین طرح درسی موجب می شود تا استاد به طور منظم سخن گفته و از پراکنده گویی بپرهیزد. در طرح درس روزانه مسئله هدف درس، روش تدریس، چگونگی تنظیم وقت کلاس و فعالیتهای درسی و... پیش بینی می شود؛ و در طرح درس نیمساله، سر فصلها و عناوین کلّی هر بحث و تعداد جلساتی که به هر یک تعلّق می گیرد مشخص می گردد. اساتید محترم برای کسب اطلاعات تفصیلی در این زمینه می توانند به کتبی که در این زمینه نوشته شده است مراجعه فرمایند.

روشن است چنانچه استادی بخواهد شیوایی بیان و رسایی مطالب ارائه شده را حفظ کرده و مباحث مفید و سازنده خود را زنجیروار به فراگیرانش القا کند، لازم است که اصل تمرکز برروی موضوع اصلی را رعایت کرده و از پرداختن به مطالب غیر ضروری ـ هر چند که علمی و ارزنده باشند ـ خودداری کند؛ چرا که پراکنده گویی و خروج از موضوع اصلی، نظم و انسجام مطالب را برهم زده و مسیر بحث را مختلّ می سازد و فراگیر را دچار تحیّر و سردرگمی می کند.

علاوه بر این، در مباحث گذشته ضرورت رعایت سر فصلهای تعیین شده برای هر واحد درسی از سوی اساتید تبیین شد، به این بیان که لازم است مطالب طرح شده توسط استاد ضمن پوشش دادن همه سرفصلهای مورد نظر، در بر گیرنده تمام مباحث مورد نیاز و مرتبط با هر سر فصل نیز باشد. و از طرفی دیگر نیز روشن و مبرهن است که برای آموزش هر واحد درسی، زمان محدود و معیّنی پیش بینی شده است که لازم است استاد در آن محدوده زمانی خاص به ارائه مطالب لازم پیرامون سرفصلهای تعیین شده بپردازد.

حال چنانچه به هر دلیلی، استاد در غالب جلسات تدریس خود با پرداختن به بحثهای حاشیه ای، فرعی و غیرضروری از بحثهای اصلی خود فاصله بگیرد، نخواهد توانست رسالت اصلی خویش را که تحقق اهداف آموزشی آن واحد درسی است جامه عمل بپوشاند و در نتیجه تدریس وی به بیان یک سری نکات کلّی و اساسی درس در سطحی محدود منحصر شده و به بسیاری از سرفصلها پرداخته نخواهد شد و چنانچه به تمامی آنها هم پرداخته شود خیلی سطحی و گذرا به بحث گذاشته خواهند شد.

بنابراین، باز در اینجا ضرورت داشتن یک طرح درس مناسب و منسجم روزانه رخ می نماید و این مسئله را یک امری حیاتی و اجتناب ناپذیر در فرایند تدریس می سازد؛ زیرا ـ همانگونه که گذشت ـ وجود چنین طرح درسی به استاد کمک خواهد کرد تا کلّیه فعّالیتهای کلاسی خود را بر اساس زمان بندی مشخصی که خود طراحی کرده است به پیش ببرد، و در نتیجه از پرداختن به امور زاید، حاشیه ای و غیر ضروری اجتناب ورزیده و استفاده مطلوبی از وقت کلاس داشته باشد.

۳)طرح بحث به صورت اقناعی و استدلالی

یکی از مهارتهای لازم برای استاد این است که توانایی بحث، استدلال و اقناع فراگیر را داشته باشد.

محتوا و مباحثی که توسط استاد ارائه می گردد ـ مربوط به هر درسی که باشد ـ باید از استحکام و اتقان کافی برخوردار باشد و هر چه توانایی استاد در این زمینه بیشتر باشد میزان مقبولیت مباحث و استاد افزایش خواهد یافت.

البته به طور خاص باید اذعان داشت که در درسهایی که بیش از سایر دروس از استدلال و بحث عقلی استفاده می شود ـ مثل درس معارف اسلامی ـ اهمیت و ضرورت این أمر دو چندان است؛ چراکه ضعف استاد در طرح مسائل آن دروس و عدم توانایی وی در دفاع صحیح، صریح و منطقی از آنها چنین توهّمی را برای فراگیر پدید می آورد که این مسائل اصلاً از نظر عقلی قابل دفاع نمی باشند. بنابراین، ضرورت توانمندی اساتید محترم در این بعد و بهره گیری از ادلّه محکم و قابل دفاع، بویژه به هنگام طرح مباحث عقلی و استدلالی روشن می گردد.

۴)قدرت تفهیم و انتقال مطالب و وضوح در بیان

مسئله مهم دیگر در امر تدریس این است که استاد بتواند مطالبی را که در ذهن دارد آنگونه که می خواهد به فراگیر منتقل کند. در موارد زیادی دیده شده که علیرغم اینکه استاد از توان علمی بالایی برخوردار است، ولی نمی تواند آنچه را که در ذهن دارد به فراگیر منتقل کند. البته مشکلِ نداشتن قدرت انتقال با تمرین و به مرور زمان قابل حل می باشد، به شرط اینکه استاد مشکل خود را در این زمینه تشخیص داده و در رفع آن کوشا باشد.

از این رو جهت آشنایی بیشتر اساتید محترم با این شاخص به پاره ای از عوامل مؤثّر در امر انتقال مطالب و وضوح در بیان، اشاره شده و توضیح مختصری پیرامون هر یک خواهیم داد.

یک) روان بودن بیان:
استاد می تواند با استفاده از کلمات و جملات سادة دستوری و منطقی به درک و فهم فراگیران نسبت به موضوع درس کمک نماید. روانی و سادگی در اظهار و بیان مطالب درسی از یک طرف نشانه تسلّط استاد بر درس و ارائة آن و از طرف دیگر نشان از وجود اعتماد اجتماعی در موقعیت کلاسی است؛ ضمن اینکه روانی بیان به مقدار زیادی به برنامه ریزی آگاهانه موضوع درسی و بررسی نحوه بیان آن مربوط می شود. ناتمام رها کردن جملات و یا بازسازی مجدد جملاتی که بیان شده، از جمله عواملی هستند که به روانی بیان آسیب می رسانند و درک مطلب را برای مخاطب دشوار می کنند.

دو) سادگی بیان
این مهم به دو أمر بستگی دارد: الف) پرهیز از به کارگیری جملات و عبارات پیچیده از نظر دستوری و محتوایی: یکی از علل ناتوانی استاد در ارائه روشن مطالب درس، گنجاندن کلمات، لغات و همچنین اطلاعات پیچیده در یک جمله است که این پیچیدگی، مشکلاتی را در یادگیری فراگیران ایجاد می کند که به عنوان نمونه می توان به ثقیل شدن بیان استاد و محتوای ارائه شده اشاره کرد. از این رو برای ارائه درس می باید به ساخت جمله نیز توجه نمود.

ب) عدم استفاده از لغات نامأنوس و اصطلاحات خاص بدون ارائه تعریف درست از معنا و مفهوم آنها:

کلمات و جملاتی که برای تدریس برگزیده می شوند باید با دقت انتخاب شده و مفهوم داشته باشند؛ چرا که برقراری ارتباطی درست و مؤثّر بین گوینده و شنونده بستگی تامّ به انتخاب کلمات با معنا دارد تا بتواند افکار مخاطب را به خود جلب کند.

بنابراین با توجه به اینکه هدف از تدریس، ارائه و یا انتقال یک سلسله اطلاعات به فراگیران و افزایش معلومات آنها است، لزومی نخواهد داشت که استاد با اصطلاحات پیچیده و دور از ذهن، کلاس را تحت تأثیر قرار دهد؛ زیرا استفاده از چنین لغات و واژه هایی هیچ کمکی به ارائه توضیح روشن درس نخواهد کرد، بلکه شایسته است در تدریس و ارائه درس از کلمات، لغات، اصطلاحات و عبارات آشنای به ذهن و مورد استفاده در مکالمات روزمرّه بهره گرفته شود که گزینش چنین لغات و اصطلاحاتی که در سطح معلومات شنونده باشد از اهمیت زیادی برخوردار است.

البته وقتی که قرار است فراگیران در زمینه یک موضوعی، بر مفهومی آگاهی یابند، باید از لغات و اصطلاحات جدید و بالاتر از سطح معلومات کلاس استفاده کرد؛ منتهی بایستی نسبت به این اصطلاحات، عنایت بیشتری همراه با توضیحات لازم مبذول گردد تا بیشتر قابل درک باشند.

سه) سرعت گفتاری
انتخاب سرعتی مناسب برای بیان مطالب درسی با نگرش به نقشی که در یادگیری دارد، قابل تأمّل و دقّت است؛ چرا که بیان سریع و یا بیش از حدّ آهسته، فراگیران را در فهم مطالب آموزشی دچار مشکل ساخته و باعث بی توجهی آنها به درس می شود، و در نتیجه موجب اخلال به امر انتقال مطالب خواهد شد.

چهار) توالی، ارتباط و استمرار مطالب
بر قراری ارتباط بین نکاتی که در یک درس وجود دارد از جنبه های مهم و مؤثّر بر کیفیت تدریس به حساب می آید. بسیاری از فراگیرانی که مطالب کمتری را فرا می گیرند اظهار می کنند که ارتباط چندانی بین موضوع درس و مطالب ارائة شده در کلاس وجود ندارد.

بنابراین اگر یک استاد نتواند توالی، استمرار، ارتباط و پیوستگی مطالب را حفظ نماید درک و فهم آنچه که از درس انتظار می رود برای فراگیران مشکل و سخت خواهد شد.

با این توضیح، روشن می شود که ضروری است بین بیانات و اظهارات استاد پیرامون موضوع درس، ارتباط و توالی خاصی وجود داشته باشد تاروند انتقال مطالب و فهم آنها سیر صعودی پیدا نماید. البته تحقق این مهم ـ همانطور که قبلاً نیز اشاره شد ـ مستلزم این است که از قبل طرح درس روزانه تهیه شده و ارتباط و توالی مطالب درس در آنجا پیش بینی و برنامه ریزی شده باشد.

پنج) صراحت و پرهیز از ابهام گویی
عامل دیگری که به توانایی استاد در ارائه توضیح روشن درس کمک می کند وجود صراحت در لغات، کلمات و عبارات ارائه شده در درس است که این چنین عبارات و کلمات صریح و روشنی به روند انتقال سریع مطالب کمک کرده و بر روشنی و وضوح بیان می افزاید.

شش) پرهیز از استفاده مکرّر از اصطلاحات تخصصی غیر ضروری

چنانکه بیان شد گاه به اقتضای نوع بحث و درس ضروری است که از اصطلاحات جدید و نامأنوس با ذهن فراگیر استفاده شود که در چنین مواردی باید تلاش شود تا به این دسته اصطلاحات توجه بیشتری شده تا بهتر و دقیق تر فهمیده شوند.

متأسفانه گاهی چنین تصور می شود که علمی سخن گفتن، یعنی پیچیده و پر اصطلاح بیان کردن؛ در حالی که تدریس می تواند هم علمی باشد و هم ساده و قابل فهم. شایسته است استاد پیش از تدریس در این زمینه فکر کند که اصطلاحات کلیدی و ضروری درس چیست و چگونه می توان تعریفی علمی و در عین حال ساده از آنها ارائه کرد و نیز درس را چگونه می توان طرح کرد تا کمترین واژه اصطلاحی در آن استفاده شده باشد. 

 

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید